Ali Paşa Çarsısı

Kanuni Sultan Süleyman'ın Sadrazamı olan Hersekli Semiz Ali Paşa tarafından 1569 yılında Mimar Sinan' Babaeski'deki Ali Paşa Camisine vakıf olarak yaptırılmıştır. 300 metre uzunluğundaki yapıda 6 kapısı bulunmaktadır. 976 (1568-69) tarihli Edirne Evkaf Defteri'nde bu çarşının dükkân adedi 211+25 olarak belirtilmiştir. Mimar Sinan’ın eserlerinin listesinde bulunan Tezkire’de burası çarşı ve kervansaray diye zikredilmektedir. 

Evliya Çelebi de, Ali Paşa Çarşısı’nın iki başında kale kapıları gibi kapıları bulunduğunu, uzunluğunun 1000 adım olduğunu, iki tarafında da 360 dükkânın yer aldığını bildirir. Çarşı’nın üstü kâgir tonoz örtülü olup kurşun kaplıdır. Yine Evliya Çelebi’nin ifadesine göre burada çok değerli eşyalar vardır ve bunların fiyatları da yüksektir.

Ali Paşa Çarşısı, XIX. yüzyılda Edirne’nin karşılaştığı felâketlere paralel olarak bu parlak durumunu kaybetmiş, dükkânlar ayrı ayrı özel mülkiyete geçmiş, eski düzenli idare ortadan kalkmıştır. 1284’te (1867-68) bir tamir gören çarşının Trakya genel valisi General Kâzım Dirik tarafından kurtarılması için kamulaştırılmasına girişilmiştir. 1947’de büyük ölçüde bir tamir daha gören çarşı uzun yıllar yarı boş bir halde kalmış, ancak 1960 yıllarından itibaren Edirne’nin yeniden canlanmaya başlaması ile hareketlenmiştir.

Vakıf kaydında çarşıda 211 göz ve yirmi beş hücre bulunduğu bildirilmekte olup Evliya Çelebi 360, Lady Montagu ise 365 dükkânın varlığını ileri sürerler. Ancak, bugün çarşı içinde ve girişindeki dükkanların toplam sayısı 129'dur. Vakıf ve diğer kayıtlardaki değişik dükkan sayılarının neden kaynaklandığı anlaşılamamaktadır.

Çarşının iki ucundaki iki kapıdan (Kule Kapısı, Balıkhane Kapısı) başka, aralarda yan sokaklardan giriş sağlayan dört kapı daha vardır. Bunlardan gerek Kule Kapısı gerek yanlardaki üç kapı tam eksen üstünde olmayıp yamuk yerleştirilmiş mekânların içindedir. Bu intizamsızlık şehrin o zamanki sokak düzeni sebebiyle doğmuştur ki bu da eski Osmanlı şehircilik anlayışının bir özelliğidir. (Eyice, Semavi, 1989, ss.;432-433)

Çarşı,1992 yılında çıkan yangın sonucu çarşı harap hale gelmiştir. 5 yıl süren restorasyon sonucunda çarşı dönemin Cumhurbaşkanı Sayın Süleyman Demirel'in katılımıyla 25 Kasım 1997 tarihinde tekrar Edirne'nin ticari yaşamına katılmıştır. 

Ali Paşa Çarşısı, Osmanlı devri Türk mimarisinin ticaret yapılan çarşı türü içinde en başta gelenlerindendir. 

Foto: Enver Şengül

Ender Bilar - www.enderbilar.com